MAHALAGA! Walang likas na mapanganib sa mga cryptocurrency. Sa totoo lang, likas silang secure. Ang artikulong ito ay pangunahing tungkol sa kung paano iwasan ang mga scam at scammer. Sa katunayan, lahat ng nasa artikulong ito ay dulot ng mga tao, hindi ng teknolohiya mismo.
Itinuturing kong napakaswerte ko na hindi pa ako kailanman nabiktima ng tahasang scam mula nang pumasok ako sa crypto. Ang pag-iwas sa mga scam ay higit na usapin ng common sense at/o pananaliksik.
Nag-invest ako sa ilang token na bumagsak, pero hindi ito kailanman naging matindi dahil sinusunod ko ang una at pinakamahalagang panuntunan sa lahat:
Huwag Mag-invest nang Higit sa Kaya Mong Mawala
Maaaring halata ito, at napapabilang din ito sa pangkalahatang payo sa investment, pero mabibigla ka kung gaano karaming tao ang hindi nakapagpapanatili ng kanilang investment sa makatwirang limitasyon.
Bago ka mag-invest, isipin mong naghahagis ka ng katumbas na halaga ng cash sa isang bonfire. Kung kaya mo itong tanggapin nang hindi masyadong nababahala, malamang ayos ka lang. Ang mga investor na sumosobra ay mas malamang na gumawa ng masasamang desisyon batay sa emosyon sa halip na lohika.
Ang natitirang bahagi ng listahan ay puro tip sa seguridad, pero sulit na ulitin ang unang puntong ito.
Itago nang Mabuti ang Iyong Seed Phrase
Kung ina-access mo ang iyong mga crypto asset sa pamamagitan ng isang DeFi wallet (non-custodial), magkakaroon ka ng mga seed phrase. Ito ay serye ng mga random na salita, karaniwang 12 o 24 na salita, na mga master key na nagbibigay-access sa isang wallet. Isipin ang seed phrase mo bilang ang nag-iisang susi sa vault ng bangko. Sinumang may hawak ng mga susing ito ay makakapasok at magagawa ang kahit anong gusto nila. Kung mawala mo ang susi, kahit ikaw ay hindi na makakapasok.
Kaya napakahalagang panatilihing ligtas ang iyong seed phrase.
Magagandang ideya
- Isulat ang iyong seed phrase sa hindi digital na anyo at itago ito sa lugar na hindi mawawala o masisira.
- Kapag isinusulat mo ito, puwede kang maglagay ng anumang uri ng encryption. Halimbawa, puwede mong baguhin ang pagkakasunod-sunod o puwede mong i-encode ang mga letra bilang mga numero gamit ang key na ikaw lang ang nakakaalam.
- Tiyaking sabihin sa mga mahal mo sa buhay kung nasaan ang iyong mga seed phrase, kung paano i-decode ang mga ito kung kinakailangan, at kung paano gamitin ang mga ito.
Masasamang ideya
- Ang pag-iingat ng mga kopya ng iyong mga seed phrase sa digital na anyo ay nangangahulugang madali silang matuklasan ng mga hacker. Halimbawa, kung i-email mo ang mga ito sa sarili mo at mahulaan ng isang tao ang password ng email mo, maa-access din nila ang iyong mga seed phrase.
- Kung isusulat mo ang iyong mga seed phrase at kukunan mo ng litrato gamit ang telepono mo, at ma-hack, mawala, o manakaw ang telepono mo, posibleng makilala ng isang tao kung ano ang mga ito at maa-access ang wallet mo.
Gumamit ng Maraming Wallet
Kung itatago mo ang lahat ng crypto mo sa iisang wallet at ma-compromise ang wallet na ito, maaari mong mawala ang buong portfolio mo. Mas makatwiran na ipamahagi ang portfolio mo sa maraming wallet, para mabawasan ang panganib.
Lalo itong mahalaga kapag nag-i-invest sa mga napakabagong proyekto kung saan mas mataas ang tsansa ng masamang intensyon.
Hindi ko tatalakayin ang mga hardware wallet sa post na ito dahil magkakaroon ng hiwalay na post tungkol sa mga ito sa malapit na hinaharap.
I-enable ang 2FA, 3FA, 4FA…
Inirerekomenda kong i-enable ang biometric na kumpirmasyon ng transaksyon sa iyong mobile device at gumamit ng pinakamaraming multi-factor authentication option hangga’t maaari.
Sa ganitong paraan, tatanungin ka muna bago aprubahan ang anumang transaksyon at magkakaroon ka ng pagkakataong suriin ang mga ito.
Tandaan na walang magiging pagkakaiba ito kung makuha ng isang tao ang seed phrase mo.
Ang Mga Panganib ng Pagkonekta ng Iyong Wallet
Ang pagkonekta ng iyong wallet sa isang mapaminsalang website, app o dApp (decentralized application) ay isa sa pinakakaraniwang paraan kung paano na-hack ang mga wallet ng mga tao.
Ang pagkonekta ng iyong wallet ay nagbibigay sa isang application ng pahintulot na magsagawa ng mga operasyon gamit ang iyong wallet. Kailangan ito para sa mga swap, decentralized exchange, staking contract at mga katulad na application. Gayunpaman, puwede ring gumawa ang mga scammer ng mga pekeng application na nagpapahintulot sa hacker na nakawin ang buong laman ng anumang wallet na aprubahan ang koneksyon.
Bago mo ikonekta ang wallet mo sa anumang bagay, dapat mong tiyakin na 100% mapagkakatiwalaan ito. Sa personal, hindi ako kumokonekta sa anumang wala sa dApp browser ng wallet app ko o hindi inirekomenda ng isang taong lubos kong pinagkakatiwalaan.
Ang mga karaniwang scam ay
- Pekeng wallet recovery / support
- Mga pekeng swap o exchange
- Pekeng pagpaparehistro sa airdrop
Lumayo sa mga Airdrop
Ang airdrop ay kapag pinadalhan ka ng mga libreng token. May mga pagkakataong lehitimo ito, pero ang rekomendasyon ko ay lumayo na lang sa mga ito. Ang huling punto sa itaas tungkol sa mga pekeng koneksyon ng wallet AT ang sumusunod na punto tungkol sa “dusting token” ay parehong madalas dulot ng mga taong nabiktima ng mga pekeng airdrop. Sa totoo lang, sa tingin ko ay hindi sulit ang mga panganib.
Mga Dusting Token
Kapag mayroon kang DeFi (non-custodial) na wallet, garantisado kong makakatanggap ka ng mga token mula sa kung saan, na madalas ay mukhang may malaking halaga.
Tinatawag itong mga dusting token at NAPAKA-DELIKADO ng mga ito! Kung aaprubahan mo ang isa para subukang ibenta ito, ang mga smart contract nitong sadyang ginawang masama ay maaaring magpahintulot sa mga scammer na ubusin ang laman ng wallet mo.
Ang pangunahing panuntunang sinusunod ko ay:
Kung hindi mo ito binili, huwag mong galawin!
Isang huling punto rito ay posibleng gumawa ang mga scammer ng mga dusting token na kapareho ng pangalan ng mga totoo. Para makasigurado nang 100%, magandang ideya na i-bookmark ang iyong mga token o kahit suriin ang address ng smart contract.
Mga Scam sa Social Media / Messenger App
Maraming bahagi ng DeFi community ang nasa Telegram, Discord at Twitter. Hindi na kailangang sabihin, nandoon din ang mga scammer.
Kung magbanggit ka ng anumang tungkol sa hirap sa wallet mo, karaniwan nang makakatanggap ka ng mga mensahe mula sa mga scammer na nagpapanggap na support agent o katulad nito. Susubukan nilang kunin ang seed phrase mo, ipakonekta ka sa pekeng site, o ipapadala mo sa kanila ang pondo mo. Huwag!
Isa pang karaniwang scam sa social media ay ang mga taong nagpapanggap na miyembro ng team ng isang proyekto. Palaging tiyaking kausap mo talaga ang inaakala mong kausap, suriin ang username, magtanong nang hayagan para matiyak na siya nga talaga ang sinasabi niya, at iba pa. Ah, at HUWAG SILANG PADALHAN NG PERA!
Mga Rugpull
Sa DeFi space, isa sa pinakakilalang uri ng scam ang rugpull, o simpleng “rug”. Tinatawag itong ganito dahil parang hinila ang alpombra mula sa ilalim ng mga paa mo.
Ang scam na ito ay ang pagnanakaw ng may-ari (o mga may-ari) ng isang token project sa liquidity pool, na ginagawang ganap na walang halaga ang mga token.
Dapat mong suriin kung may ebidensya na naka-lock ang liquidity pool. Karaniwan ding itinuturing na mas ligtas kapag “doxxed” ang dev team (alam ang kanilang pagkakakilanlan), bagaman karaniwan ding gumagawa ang mga tao ng mga pekeng pagkakakilanlan.
Mga Slow Rug / Sadyang Inabandonang Proyekto
Habang medyo mas naging mulat ang mga investor, ang uri ng rugpull na dating karaniwan ay napalitan ng tinatawag na “slow rug”. Karaniwang hawak ng mga scammer ang malaking bahagi ng supply ng token at dahan-dahan nila itong ibinebenta (o minsan ay mabilis itong nangyayari), habang hinihikayat ang mga tao na ipagpatuloy ang pag-invest.
Pagkatapos ay karaniwan silang manahimik at hindi na muling maririnig.
Medyo mahirap iwasan ang ganitong uri ng scam, bagaman sa karanasan ay may mga babalang senyales na namumukod-tangi tulad ng mga bagong gawang Telegram user na wala sa mga karaniwang grupo sa Telegram, halimbawa. Tiyak na ibabalik kita sa unang punto ng post na ito; huwag mag-invest nang higit sa kaya mong mawala.
Maturity ng Token – Panganib kumpara sa Gantimpala
Ang mga nag-i-invest sa crypto ay nangangarap ng napakalaking kita. Kilalang-kilala na kapag mas maaga ka sa isang proyekto, mas malaki ang posibilidad na mangyari ito, pero nangangahulugan din itong inilalantad mo ang sarili mo sa mas malalaking panganib.
Ang mas matatag nang mga proyekto ay maaari pa ring magbigay ng lubos na kasiya-siyang resulta, pero mas mababa ang panganib ng ganap na pagbagsak.
Huling Salita
Gaya ng nabanggit ko sa simula ng post na ito, ang crypto/blockchain ay hindi likas na mapanganib. Tulad ng maraming investment, mas mataas ang panganib, mas mataas ang potensyal na gantimpala.
Ikaw ang bahalang humusga kung ano ang sarili mong risk appetite, mag-invest nang may katuwiran gamit ang perang hindi mo kailangan para sa mga pangunahing pangangailangan mo, at mag-DYOR (Do Your Own Research).
Kung gusto mong magsimula nang dahan-dahan at may kaunting seguridad, baka pinakamainam para sa iyo ang mga centralised exchange. Kung magpapasya kang magsimula sa isang non-custodial/DeFi wallet, pag-isipang mag-invest muna sa mga matatag nang proyekto bago sumabak sa mundo ng mga bagong ilunsad na token.
Mag-ingat!
Kaugnay na mga paksa
